21 tháng 6, Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada

Phan Hạnh

Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada (Canada’s National Indigenous Peoples Day), trước đây được gọi là Ngày Thổ Dân Quốc Gia (National Aboriginal Day), được tổ chức hàng năm vào ngày 21 tháng 6 để kỷ niệm di sản độc đáo, nền văn hóa đa dạng và thành tựu nổi bật của thổ dân Canada gồm người Da Đỏ (First Nations), người Ét ki mô (Inuit) và người lai hai dòng máu Da Trắng và Da Đỏ (Métis). Mặc dù các nhóm này có nhiều điểm tương đồng, nhưng mỗi nhóm đều có di sản, ngôn ngữ, tập tục văn hóa và tín ngưỡng tâm linh riêng biệt.

Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada có phải là một ngày lễ không? Đúng. Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada là một ngày được Chính quyền Liên bang chính thức tôn vinh và công nhận, nhưng chỉ là một ngày lễ nghỉ công cộng ở Lãnh thổ Yukon và Lãnh thổ Tây Bắc (Northwest Territories).Ở các tỉnh bang khác, Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia thường chỉ được tổ chức với tính cách tự nguyện không bắt buộc và trong điều kiện cho phép. Trình diễnnhảy múa truyền thống, âm nhạc và lễ hội là một phần của lễ kỷ niệm trong ngày này. Đây là dịp để cho các thổ dân bản địa giới thiệu giá trị, phong tục, ngôn ngữ và thể hiện văn hóa của họ trên khắp Canada. Ngược lại, công chúng có cơ hội gặp gỡ tìm hiểu thêm về thổ dân và những đóng góp của họ đối với sự phát triển và tiến bộ của đất nước.
Trên thực tế, dân số người Canada gốc Trung Hoa còn nhiều hơn dân số người dân tộc bản địa. Theo thống kê dân số Canada năm 2016, có tổng cộng khoảng 1.76 triệu người Canada gốc Trung Hoa, chiếm tỷ lệ 5% dân số Canada. Trong khi đó chỉ có 1.673.785 thổ dân ở Canada, tương đương 4.9% dân số quốc gia. Trong số này, 977.230 là người Da Đỏ (First Nations), 587.545 người lai cha Âu mẹ Da Đỏ (Métis) và 65.025 người Ét ki mô (Inuit). Tuy thổ dân Canada hiện diện ở đây từ ngàn đời trước, nhưng hiện nay, công chúng Canada nói chung hiểu biết về văn hóa và con người gốc Trung Hoa hơn. Chúng ta thường chỉ hiểu biết rất giới hạn về thổ dân Canada qua các phương tiện truyền thông chứ ít khi có dịp tiếp xúc tận mặt.

Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada được cố ý chọn cho trùng hợp với ngày hạ chí (summer solstice), ngày bắt đầu của mùa hè và cũng là ngày dài nhất trong năm, một ngày quan trọng về phương diện tâm linh đối với thổ dân. Điều này càng giúp cho lễ hội trong ngày này được tổ chức tưng bừng hơn với những sinh hoạt ăn uống ngoài trời, tụ họp vui chơi. Thổ dân làm lễ tắt lửa thiêng, lễ cắt bánh để tôn vinh Ngày Dân Tộc Bản Địa.
Ngày lễ này không phải do chính quyền Canada tự nhiên ban phát mà là do sự phấn đấu đòi hỏi lâu dài của các cộng đồng thổ dân. Năm 1982, Hội Huynh Đệ Da Đỏ Toàn Quốc (nay là Hội đồng Các Quốc Gia Tiên Khởi, Assembly of First Nations) lần đầu tiên đề nghị thành lập Ngày Đoàn Kết Thổ Dân Toàn Quốc (National Aboriginal Solidarity Day) như một ngày được công nhận. Năm 1990, Quebec là tỉnh bang hoặc lãnh thổ đầu tiên thành lập ngày 21 tháng 6 như một ngày để tôn vinh văn hóa bản địa.

Căng thẳng giữa người bản địa và không bản địa năm 1990 (khi thổ dân Da Đỏ Mohawk ở Oka gần Montreal tranh đấu gìn giữ đất thiêng chống lại một dự án phát triển địa ốc) và năm 1995 (khi thổ dân Da Đỏ Ojibwa ở Ipperwash biểu tình đòi lại đất và một người của họ là Dudley George bị trung sĩ cảnh sát OPP Ken Deane bắn chết) dẫn đến những lời kêu gọi đổi mới cho một ngày công nhận quốc gia. Một cuộc gặp gỡ khoáng đại giữa các nhà lãnh đạo tinh thần của thổ dân và không thổ dân do Elijah Harper, một dân biểu liên bang người Da Đỏ tổ chức vào năm 1995, đã khuyến khích chính phủ liên bang thành lập Ngày Dân Tộc Tiên Khởi Quốc Gia (National First Peoples Day) như một ngày của sự thống nhất và sự công nhận. Ủy ban Hoàng gia về Thổ dân cũng đề nghị thiết lập một ngày công nhận quốc gia trong báo cáo được phát hành vào năm 1996.

Vào ngày 13 tháng 6 năm 1996, Thống đốc Toàn quyền Roméo LeBlanc tuyên bố ý định của chính phủ về việc tổ chức một lễ kỷ niệm quốc gia hàng năm của người dân bản địa. Cuối tháng đó, vào ngày 21, lần đầu tiên trong lịch sử, Canada đã tổ chức Ngày Thổ Dân Quốc gia (National Aboriginal Day).
Năm 2009, toàn thể dân biểu Quốc Hội Canada đã đồng thuận một cuộc vận động xem tháng Sáu của năm là Tháng Lịch Sử Thổ Dân Quốc Gia (National Aboriginal History Month, sau đó đổi lại là National Indigenous History Month để phù hợp và thống nhất với cách gọi của Cơ Quan Liên Hiệp Quốc). Chiến dịch nâng cao nhận thức kéo dài một tháng này là để đánh giá đúng mức lịch sử và văn hóa bản địa cũng như các vấn đề đương đại trong các cộng đồng thổ dân trên cả nước.

BRA200258_local_728x90_A

Ngày 21 tháng 6 năm 2017, Thủ tướng Justin Trudeau đã công bố kế hoạch đổi tên gọi cũ Ngày Thổ dân Quốc gia (National Aboriginal Day) thành tên gọi mới là Ngày Dân tộc Bản địa Quốc gia (National Indigenous Peoples Day), phản ánh sự ưu tiên của thuật ngữ “Indigenous” được dùng thay vì “Aboriginal” trong hầu hết các trường hợp trên quốc tế.

Trong suốt chiều dài lịch sử của Canada kể từ khi người da trắng bắt đầu đặt chân đến tân lục địa châu Mỹ, thổ dân bản địa từng gánh chịu nhiều sự đối xử bất công và ngược đãi. Những đền bù bằng tiền bạc hay những lời chính thức xin lỗi chưa đủ để hàn gắn hết những vết thương hay thiệt hại.
Vài năm trước, tạp chí Macleans có đăng một bài viết so sánh tình trạng bị ngược đãi giữa thổ dân Da Đỏ Canada và người Mỹ gốc Phi châu, đưa ra sự khác biệt cho thấy thổ dân Canada phải chịu đựng số phận tệ bạc hơn và khổ nhọc hơn hầu hết về mọi mặt: tỷ lệ thất nghiệp, lợi tức trung bình, tỷ lệ lợi tức của thổ dân so với mức trung bình của cả nước, số lượng người bị giam giữ trong ngục tù, tỷ lệ giết người, tỷ lệ trẻ sơ sinh chết non, tuổi thọ trung bình, tỷ lệ bỏ học.

Theo Macleans, nguyên nhân có thểdo đất nước Canada quá rộng lớn, nhiều cộng đồng thổ dân Canada cư ngụ ở những nơi quá xa xôi hẻo lánh cách biệt với thế giới bên ngoài hoặc sống trong những khu bảo tồn cô lập thiếu thốn những tiện nghi y tế và giáo dục và những cơ hội để vươn lên. Bài viết của Macleans cho đó là vấn đề phân biệt chủng tộc; thổ dân Canada bị ruồng rẫy và lãng quên.
Ủy Ban Chân Lý và Hòa Giải của Canada (Canada’s Truth and Reconciliation Commission) có công bố một báo cáo vào cuối năm 2015 và kết luận rằng chính phủ Canada đã phạm một hình thức “diệt chủng văn hóa” qua hệ thống cưỡng bức khoảng 154.000 trẻ em thổ dân vào học tại các trường nội trú bắt buộc theo chương trình giáo dục do nhà nước thực hiện trong thời gian từ năm 1874 đến 1996. Chúng bị tách khỏi gia đình, văn hóa và bản sắc thổ dân của chúng, bị lạm dụng thể xác và tình dục. Ước tính có khoảng 6.000 trẻ em đã chết trong khi tại các trường này,nhiều những học sinh khác bị lạm dụng thể xác, tình cảm hoặc tình dục.

Theo Ủy Ban này nhận xét, chính sách cưỡng bức giáo dục là một nỗ lực của chính phủ muốn làm suy yếu văn hoá bản địa, chẳng khác gì là “nạn diệt chủng văn hóa”. Đó là một vết đen của lịch sử.

Ngày 25-11-2017 tại Happy Valley-Goose Bay, Thủ tướng Justin Trudeau cảm động rơi lệ khi thay mặt cho chính phủ Canada ngõ lời xin lỗi các học sinh thổ dân tỉnh bang Newfoundland và Labrador đã từng bị cưỡng bức rời xa gia đình để theo học các trường đạo nội trú do lệnh bắt buộc của chính phủ. Thủ tướng nói ông xin lỗi tất cả cựu học sinh thổ dân các bộ tộc Innu, Inuit, và NunatuKavut ở Newfoundland và Labrador đã từng bị phân biệt đối xử, ngược đãi, lạm dụng và bỏ bê tại các trường nội trú.
Qua nước mắt, ông nói: “Bảo rằng chúng tôi xin lỗi hôm nay là chưa đủ. Điều đó không thể bù đắp được những tổn hại đã xảy ra cho các bạn. Nó sẽ không trả lại vốn liếng ngôn ngữ và truyền thống mà các bạn đã mất. Nó không thể xóa đi sự cô lập và tổn thương mà các bạn phải gánh chịu khi bị tách biệt với gia đình, cộng đồng và văn hoá của các bạn. Lời xin lỗi quá hạn này sẽ không làm mất những tác hại nhưng nó là một dấu hiệu cho thấy chúng tôi là một chính phủ và là một quốc gia chấp nhận trách nhiệm về những thất bại của chúng tôi. Sự đối xử với trẻ em bản xứ tại các trường nội trú là một trang đen tối và đáng xấu hổ trong lịch sử nước ta. Chúng tôi chân thành xin lỗi các bạn.”

Giờ đây, mỗi năm đến ngày 21 tháng 6, Ngày Dân Tộc Bản Địa Quốc Gia Canada, mong mọi người hãy cùng nhau chào đón ngày đánh dấu mùa hè chính thức bắt đầu, mùa của sinh hoạt vui chơi ngoài trời để bù lại cho mùa đông dài lạnh lẽo.

Phan Hạnh

More Stories...